Faza və nulun düzgün ayrılması ev elektrik sistemində ən sadə görünən, amma təhlükəsizlik baxımından ən vacib mövzulardan biridir. Rozetkada, açarda, paylayıcı qutuda və ya elektrik şitində faza ilə nul qarışanda cihaz işləyə bilər, işıq yana bilər, hətta problem ilk baxışda görünməyə bilər. Məhz buna görə bu nasazlıq təhlükəlidir: sistem işlək təsir bağışlayır, amma kontaktlarda gərginlik gözlənilməyən yerdə qalır.
Belə vəziyyət daha çox köhnə evlərdə, təmir zamanı tələsik çəkilmiş xətlərdə, rəng standartına əməl edilməyən kabellərdə və sınaq cihazı ilə yoxlama aparılmadan edilən qoşulmalarda yaranır. Əgər rozetkada indikator qəribə davranırsa, açar söndürülü olsa da lampanın patronunda gərginlik qalırsa, cihaz korpusunda yüngül titrəmə hiss olunursa və ya avtomat tez-tez atırsa, xətt peşəkar şəkildə yoxlanmalıdır. Bu iş üçün elektrik xidmətləri bölməsində uyğun həlli seçmək, lazım gəlsə birbaşa usta sifarişi vermək daha təhlükəsizdir.
Sadə izahla faza gərginlik daşıyan xəttdir, nul isə elektrik dövrəsinin qayıdış yoludur. Məişət cihazı işləyərkən enerji fazadan daxil olur, yükdən keçir və nul xətti ilə geri dönür. Bu ardıcıllıq düzgün qurulanda qoruyucu avtomat, RCD, açar və rozetka öz funksiyasını daha etibarlı yerinə yetirir. Xüsusilə açarlarda fazanın kəsilməsi vacibdir, çünki işıq söndürüldükdə lampanın patronunda canlı gərginlik qalmamalıdır.
Faza və nulun yerləri qarışanda bəzi cihazlar yenə işləyə bilər. Amma təhlükə məhz burada başlayır. Məsələn, lampa söndürülmüş görünsə də patronun içində faza qalarsa, lampanı dəyişən şəxs elektrik vurması riski ilə üzləşə bilər. Eyni hal rozetka qruplarında, kombi, su nasosu, paltaryuyan və digər avadanlıq xətlərində də ciddi nəticə verə bilər.
Bu problemi yalnız gözlə müəyyən etmək çətindir, çünki kabel rəngi həmişə real qoşulmanı göstərmir. Yenə də evdə bir neçə xəbərdaredici əlamət müşahidə oluna bilər:
İşıq açarı söndürüləndə lampanın tam təhlükəsiz olması gözlənilir. Əgər açar nul xəttini kəsirsə, faza lampaya qədər gəlməyə davam edir. Bu zaman lampa sönür, amma patron və ya armatur hissələri təhlükəli qala bilər. Belə xəttlərdə işıqlandırma sisteminin yoxlanması və açar bağlantısının düzəldilməsi vacibdir.
Bəzən sadə indikator tornavida rozetkanın hər iki kontaktında zəif işıq göstərə bilər. Bu, həmişə faza-nul qarışması demək deyil, amma zəif nul, boş kontakt, induksiya gərginliyi və ya paylayıcı qutuda səhv birləşmə ehtimalını artırır. Dəqiq nəticə üçün multimetrlə və yük altında ölçmə aparılmalıdır.
Paltaryuyan, kombi, su qızdırıcısı və metal korpuslu digər avadanlıqlarda yüngül elektrik hissi varsa, məsələni gecikdirmək olmaz. Bu problem faza-nul səhvi, torpaqlama çatışmazlığı, izolyasiya zəifliyi və ya RCD-nin olmaması ilə bağlı ola bilər. Bu halda gərginlik problemlərinin diaqnostikası ilə yanaşı torpaqlama və qoruma cihazları da yoxlanmalıdır.
Faza və nul qarışması sadəcə texniki səliqəsizlik deyil. Bu səhv elektrik vurması, gizli qızma, cihazların sıradan çıxması və qoruyucu sistemlərin gec reaksiya verməsi kimi risklər yaradır. Xüsusilə uşaqlı evlərdə, hamam və mətbəx kimi rütubətli zonalarda, balkon və həyət xətlərində belə səhvlər daha təhlükəlidir.
Yanlış qoşulmuş açar lampanı söndürə bilər, amma fazanı kəsmədiyi üçün armaturda gərginlik qalır. Yanlış qoşulmuş rozetka bəzi elektron cihazların filtr hissəsini əlavə yükləyə bilər. Zəif nul isə gərginlik dalğalanmasına, lampaların titrəməsinə və cihazların qeyri-sabit işləməsinə səbəb ola bilər. Əgər problem şitdən başlayırsa, elektrik panelinin yoxlanması mütləq aparılmalıdır.
Sadə müşahidə aparmaq olar: hansı rozetkada problem var, hansı açardan sonra işıq titrəyir, hansı cihaz qoşulanda avtomat atır, yanıq qoxusu və ya qızma varmı. Amma qapaqları açmaq, naqilləri yerini dəyişmək, canlı xətt üzərində sınaq etmək təhlükəlidir. İndikator tornavida təkbaşına tam diaqnostika cihazı deyil; o, bəzən aldadıcı nəticə verə bilər.
Peşəkar yoxlama zamanı usta fazanı, nulu və torpaqlamanı ayrı-ayrılıqda ölçür, avtomatların nominalını, RCD-nin işləkliyini, klemenslərin sıxlığını və paylayıcı qutulardakı birləşmələri yoxlayır. Lazım gəlsə, xətt yenidən işarələnir, zəif kontaktlar dəyişdirilir və təhlükəli hissələr yenilənir. Xətt köhnədirsə, elektrik xətlərinin yenilənməsi daha doğru seçim ola bilər.
İlk addım xəttin haradan gəldiyini tapmaqdır: problem yalnız bir rozetkadadır, bir otaq qrupundadır, yoxsa elektrik şitindən başlayan ümumi səhvdir. Sonra faza və nul xətt üzrə izlənir, paylayıcı qutular açılır, açarlarda hansı xəttin kəsildiyi yoxlanır. Əgər kabel rəngləri qarışıqdırsa, usta onları ölçmə ilə dəqiqləşdirir və gələcək baxış üçün düzgün işarələyir.
Sonrakı mərhələdə boş və yanmış klemenslər dəyişdirilir, rozetka və açarlar yenidən qoşulur, lazım olduqda qoruyucu avtomat və RCD seçimi yenilənir. Rozetka qruplarında səhv varsa, rozetka və açarların dəyişdirilməsi həm təhlükəsizlik, həm də uzunmüddətli stabil işləmə üçün faydalıdır.
Rozetkadan qoxu gəlirsə, açar qızırsa, cihaz korpusunda elektrik hiss olunursa, avtomat səbəbsiz atırsa, lampalar yanıb-sönürsə və ya qapağı açanda ərimiş plastik görünürsə, xətti istifadə etməyi dayandırın. Mümkünsə həmin qrupun avtomatını söndürün və peşəkar yardım çağırın. Belə hallarda problem yalnız faza-nul qarışması deyil, qısaqapanma və izolyasiya zədəsi də ola bilər. Bu risklər üçün qısaqapanmaların aradan qaldırılması xidməti də uyğun ola bilər.
Ən təhlükəsiz yanaşma xətti ölçmədən nəticə çıxarmamaqdır. Faza və nul qarışması bəzən bir vintin boşalması qədər sadə, bəzən isə bütün otaq xəttinin səhv yığılması qədər ciddi olur. Elektrik ustası problemi mənbəyindən tapdıqda həm bugünkü nasazlıq aradan qalxır, həm də gələcəkdə yanma, vurma və cihaz itkisi riski azalır.
